 |
Ten artykuł wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi. Należy w nim poprawić/wykonać działania: Brak tabeli pokazującej w jakich polskich wyrazach występują dane głoski. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA, fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.
Jest on szeroko stosowanym środkiem standaryzacji zapisu fonetycznego dla wszystkich języków świata. Większość znaków IPA została zaczerpnięta wprost z alfabetu łacińskiego lub stworzona na jego podstawie, część pochodzi z alfabetu greckiego, a część została stworzona specjalnie na jego potrzeby.
Międzynarodowy alfabet fonetyczny to wynik wieloletniej pracy fonetyków zrzeszonych w International Phonetic Association (Międzynarodowym Towarzystwie Fonetycznym), założonym w Paryżu w 1886 roku. Zarówno Towarzystwo, jak i stworzony przez nie alfabet, znane są pod nazwą IPA. W ciągu swego istnienia alfabet IPA był kilkakrotnie zmieniany. Znaczne modyfikacje wprowadzono w 1989 roku, po konferencji w Kilonii. Następne zmiany przyniósł rok 1993. Najnowsza wersja alfabetu została opublikowana w roku 2005.
Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne zaleca, by transkrypcję fonetyczną umieszczać w nawiasach kwadratowych: „[ ]”. Z kolei transkrypcja fonemiczna powinna być umieszczana między znakami ukośnika: „/ /”.
Spis treści |
edytuj Samogłoski
Poniżej przedstawiono samogłoski kardynalne wpisane w tzw. czworokąt samogłosek. Pokazuje on względną wysokość i przedniość samogłosek, nie jest jednak w stanie pokazać ich okrągłości. Dlatego na poniższym rysunku przyjęto konwencję, że gdy symbole występują w parach, symbol z prawej strony oznacza samogłoskę zaokrągloną, natomiast symbol z lewej strony, samogłoskę niezaokrągloną. Samogłoski występujące pojedynczo, z wyjątkiem ʊ, są niezaokrąglone.
| Przednie | Centralne | Tylne | |||
| Przymknięte | |||||
| Prawie przymknięte | |||||
| Półprzymknięte | |||||
| Średnie | |||||
| Półotwarte | |||||
| Prawie otwarte | |||||
| Otwarte | |||||
edytuj Spółgłoski (płucne)
edytuj Pojedyncza artykulacja
Podział w kolumnach wg miejsca artykulacji; w rzędach wg sposobu artykulacji. Spółgłoski umieszczone po lewej stronie komórek tabeli są bezdźwięczne, po prawej – dźwięczne.
| Dwu‐ wargowe |
War‐ gowo‐ zębowe |
Między‐ zębowe |
Dzią‐ słowe |
Zadzią‐ słowe |
Retro‐ fleksyjne |
Podnie‐ bienne |
Miękko‐ podnie‐ bienne |
Języcz‐ kowe |
Gar‐ dłowe |
Nagło‐ śniowe |
Krta‐ niowe |
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nosowe | m | ɱ | n | ɳ | ɲ | ŋ | ɴ | ||||||||||
| Zwarte | p b | p̪ b̪ | t d | ʈ ɖ | c ɟ | k ɡ | q ɢ | ʡ | ʔ | ||||||||
| Szczelinowe | ɸ β | f v | θ ð | s z | ʃ ʒ | ʂ ʐ | ç ʝ | x ɣ | χ | ʁ | ħ | ʕ | ʜ | ʢ | h ɦ | ||
| Aproksymanty | β̞ | ʋ | ɹ | ɻ | j | ɰ | |||||||||||
| Drżące | ʙ | r | * | ʀ | я* | ||||||||||||
| Uderzeniowe | ⱱ̟† | ⱱ† | ɾ | ɽ | ʡ̯ | ||||||||||||
| Boczne szczelinowe | ɬ ɮ | * | * | * | |||||||||||||
| Boczne aproksymanty | l | ɭ | ʎ | ʟ | |||||||||||||
| Boczne uderzeniowe | ɺ | * | ʎ̯ | ʟ̆ | |||||||||||||
Uwagi:
- Gwiazdki (*) oznaczają dźwięki nieposiadające (jeszcze) swojego oficjalnego symbolu IPA.
- Znak sztyletu (†) oznacza znak IPA, który jeszcze nie został umieszczony w zestawie Unicode. Od maja 2005 r. w sytuacji takiej znajduje się znak spółgłoski uderzeniowej wargowo-zębowej (
). Została już zgłoszona propozycja dodania tego symbolu do Unikodu[1]. Zastępczo używa się iżycy ѵ. - Obszary zaznaczone kolorem szarym oznaczają dźwięki uważane za niemożliwe do wyartykułowania.
.png&filetimestamp=20051031203540){kind=small}
edytuj Koartykulacja
| ʍ | Półotwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna |
| w | Półotwarta wargowo-miękkopodniebienna |
| ɥ | Półotwarta wargowo-podniebienna |
| ɕ | Szczelinowa dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna |
| ʑ | Szczelinowa dziąsłowo-podniebienna dźwięczna |
| ɧ | Szczelinowa zadziąsłowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna |
| ɫ | Półotwarta boczna zębowa welaryzowana |
edytuj Spółgłoski (niepłucne)
| Mlaski | Iniektywne | Ejektywne | |||
|---|---|---|---|---|---|
| ʘ | Dwuwargowy | ɓ | Dwuwargowa | ʼ | Na przykład: |
| ǀ | Laminalny dziąsłowy („zębowy”) | ɗ | Dziąsłowa | pʼ | Dwuwargowa |
| ǃ | Apikalny (za)dziąsłowy („retrofleksyjny”) | ʄ | Podniebienna | tʼ | Dziąsłowa |
| ǂ | Laminalny zadziąsłowy („podniebienny”) | ɠ | Miękkopodniebienna | kʼ | Miękkopodniebienna |
| ǁ | Boczny dziąsłowy („lateralny”) | ʛ | Języczkowa | sʼ | Szczelinowa dziąsłowa |
edytuj Afrykaty i podwójna artykulacja
Spółgłoski zwarto-szczelinowe (afrykaty) oraz spółgłoski z podwójną artykulacją są w IPA reprezentowane przez dwa znaki połączone łuczkiem. Alternatywnie, dla niektórych afrykat można użyć jedego znaku – ligatury.
| Łączenie | Ligatura | Opis |
|---|---|---|
| ts͡ | ʦ | afrykata dziąsłowa bezdźwięczna |
| dz͡ | ʣ | afrykata dziąsłowa dźwięczna |
| tʃ͡ | ʧ | afrykata zadziąsłowa bezdźwięczna |
| dʒ͡ | ʤ | afrykata zadziąsłowa dźwięczna |
| tɕ͡ | ʨ | afrykata dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna |
| dʑ͡ | ʥ | afrykata dziąsłowo-podniebienna dźwięczna |
| tɬ͡ | – | afrykata boczna dziąsłowa bezdźwięczna |
| kp͡ | – | zwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna |
| ɡb͡ | – | zwarta wargowo-miękkopodniebienna dźwięczna |
| ŋm͡ | – | nosowa wargowo-miękkopodniebienna |
edytuj Jednostki suprasegmentalne
| ˈ | Akcent główny |
| ˌ | Akcent poboczny |
| ː | Długość (samogłoska długa lub geminata) |
| ˑ | Półdługość |
| ˘ | Dodatkowa krótkość |
| . | Podział sylabowy |
| ‿ | Połączenie międzywyrazowe |
edytuj Intonacja
| | | Pauza krótsza |
| ‖ | Pauza dłuższa |
| ↗ | Intonacja wznosząca |
| ↘ | Intonacja opadająca |
edytuj Tony
Do oznaczania tonów w IPA można używać znaków diakrytycznych albo specjalnych liter tonalnych.
| e̋ albo ˥ | Bardzo wysoki |
| é albo ˦ | Wysoki |
| ē albo ˧ | Średni |
| è albo ˨ | Niski |
| ȅ albo ˩ | Bardzo niski |
| ě | Wznoszący |
| ê | Opadający |
| ↓e | Przesunięcie zstępujące |
| ↑e | Przesunięcie wstępujące |
edytuj Znaki diakrytyczne
|
|
Ta sekcja wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi. Należy w niej poprawić/wykonać działania: poprawić, przetłumaczyć resztę. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
Diakrytyki to małe znaczki umieszczone obok symboli IPA aby pokazać dokładną wymowę[2] "Pod-diakrytyki" (znaczki normalnie umieszczane poniżej symbolu IPA) mogą być umieszczane nad znakiem mającym descender (potocznie nazywany ogonem), e.g. ŋ̊[2].
"Bezkropkowe" i, <ı>, jest używane, kiedy kropka interferowałaby z diakrytykami. Inne symbole IPA mogą występować jako diakrytyki, aby przedstawić fonetyczne szczegóły: tˢ (fricative release), bʱ (dyszaco dźwięczny), ˀa (preglottalizacja), ᵊ (epentetyczna szwa), oʊ (dyftongizacja). Bardziej zaawansowane diaktrytki pojawiły się w Rozszerzonym IPA dla dokładniejszego zapisania wymowy.
| Diakrytyki sylabiczności | |||
|---|---|---|---|
| ɹ̩ n̩ | Zgłoskotwórcze | e̯ ʊ̯ | Niezgłoskotwórcze |
| Consonant-release diacritics | |||
| tʰ dʰ | Przydecha | d̚ | Bez plozji |
| dⁿ | Plozja nosowa | dˡ | Plozja boczna |
| Diakrytyki dźwięczności | |||
| n̥ d̥ | Bezdźwięczne | s̬ t̬ | Dźwięczne |
| b̤ a̤ | Dysząco dźwięczneb | b̰ a̰ | Skrzypiąco dźwięczne |
| Diakrytyki artykulacji | |||
| t̪ d̪ | Zębowe | t̼ d̼ | Językowo-wargowe |
| t̺ d̺ | Apikalne | t̻ d̻ | Laminalne |
| u̟ t̟ | Advanced | i̠ t̠ | Retracted |
| ë ä | Centralizacja | e̽ ɯ̽ | zbliżenie do szwy |
| e̝ ɹ̝ ˔ | Podwyższenie (ɹ̝ = Spółgłoska szczelinowa dziąsłowa dźwięczna nieszumiąca) | ||
| e̞ β̞ ˕ | Obniżenie (β̞ = spółgłoska półotwarta dwuwargowa) | ||
| Diakrytyki koartykulacji | |||
| ɔ̹ x̹ | Mniej zaokrąglone | ɔ̜ x̜ʷ | Bardziej zaokrąglone |
| tʷ dʷ | Labializowane | tʲ dʲ | Palatalizowane |
| tˠ dˠ | Welaryzowane | tˁ dˁ | Faryngalizowane |
| ɫ z̴ | Welaryzowane lub faryngalizowane | ||
| e̘ o̘ | Uniesiony korzeń języka | e̙ o̙ | Obniżony korzeń języka |
| ẽ z̃ | Nosowe | ɚ ɝ | Rotacyzacja |
- Uwagi
- a Aspiracja spółgłosek dźwięcznych również jest dźwięczna. Wielu lingwistów woli jeden z diakrytyków przeznaczonych do dyszącej dźwięczności.
- b Niektórzy lingwiści stosują ten symbol dyszącej dźwięcznosci tylko do sonorantów i transkrybują obstruenty jako bʱ.
Stan głośni może być dokładnie oddany za pomocą diakrytyków. Seria spółgłosek przedniojęzykowych zwartych od otwartej do zamkniętej głośni to (zobacz dźwięczność):
| t | bezdźwięczna | d̤ | dysząco dźwięczna |
| d̥ | luźno dźwięczna | d | "zwykła" dźwięczna |
| d̬ | sztywno dźwięczna | d̰ | skrzypiąco dźwięczna |
| ʔt͡ | glottalizacja |
Przypisy
- ↑ http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/N2945.pdf ISO/IEC JTC 1/SC 2/WG 2 Proposal summary form to accompany submissions for additions to the repertoire of ISO/IEC 10646; JTC1/SC2/WG2 N2945
- ↑ 2,0 2,1 International Phonetic Association, Handbook, p. 14-15.
edytuj Zobacz też
edytuj Linki zewnętrzne
- Oficjalna strona internetowa IPA
- Znaki diakrytyczne stosowane w IPA
- Przykłady (głównie) symboli niealfabetycznych stosowanych w IPA
- Darmowe czcionki Unicode ze znakami IPA: